Finanse behawioralne są stosunkowo nowym podejściem do zachowań uczestników na rynku kapitałowym – teoria ta powstała pod koniec lat 1970-tych. Jest to spojrzenie które zakłada, że reakcje graczy giełdowych (a można powiedzieć szerzej – reakcje ludzi mających kontakt z pieniędzmi w dowolnej formie) nie zawsze są efektem racjonalnych ekonomicznie decyzji. Okazuje się, że nie zawsze wybieramy tę alternatywę, która przyniesie nam największą wartość. Potrafimy bowiem zniekształcić postrzeganą wartość w zależności od wielu różnych czynników.

Przykład 1 – Dwóch pracowników otrzymało podwyżkę o 100 złotych. Jeden z nich do tej pory otrzymywał miesięcznie 700 zł. Drugi z nich otrzymywał do tej pory co miesiąc 5000 zł. W kwocie bezwzględnej podwyżka jest dla obu taka sama. Ale czy dla obu podwyżka jest jednakowo użyteczna?

Teoria oczekiwanej użyteczności była pierwszą próbą scharakteryzowania racjonalnego zachowania się inwestorów, jednakże w praktyce stwierdzono, że inwestorzy nie maksymalizują swojej użyteczności aby zawsze osiągać więcej niż mniej. Nie są konsekwentni w swoich decyzjach, często zależą one od przypadku.

Dlatego powstała kolejna teoria – teoria perspektywy. Zgodnie z jej założeniami, występuje subiektywna użyteczność bogactwa czy dochodu i jest ona uwarunkowana nie absolutnym ich poziomem, lecz zachodzącymi zmianami. Twórcy teorii perspektywy twierdzą, że postrzeganie zjawisk jest uzależnione od punktu odniesienia. Ten sam poziom nowego bogactwa w zależności od jego dotychczasowego stanu może dla jednych oznaczać fortunę, a dla innych skrajne ubóstwo.

Przykład 2 – Dwóch pracowników otrzymało jednorazową nagrodę w wysokości 10 000 zł. Jeden do tej pory zarabiał 1500 zł i wydawał je na mało znaczące rzeczy. Drugi zarabiał zaś 7500 zł i każde niewydane 1000 zł odkładał na inwestycję w nieruchomości. Który z pracowników bardziej się ucieszy z nagrody? Wskazówka: Który z pracowników będzie lepiej wiedział na co przeznaczyć pieniądze z nagrody?

Kolejne dwie teorie dotyczące decyzji finansowych to teorie efektu odwrócenia i efektu pewności.

Efekt odwrócenia polega na tym, że subiektywna wartość zysków lub strat maleje wraz ze wzrostem ich poziomu.

Przykład 3 – Loteria A jest loterią zdefiniowaną na osiągnięcie zysków. Sumę 4000 można wygrać z prawdopodobieństwem 0,80, zaś wygranie 3000 jest pewne. Zdecydowana większość respondentów (80%) wybiera wariant pewnej wygranej wynoszącej 3000 czyli niższej niż możliwość wygrania 4000 co wiąże się z niewielkim ryzykiem. Czyli respondenci zachowują ostrożność inwestycyjną w przypadku osiągnięcia zysku w imię maksymy „lepszy wróbel w garści…”. Z loteria AA zdefiniowana jest na ponoszenie strat: 4000 straty można osiągnąć z prawdopodobieństwem 0,80, natomiast mniejszą stratę wynoszącą 3000 można uzyskać w warunkach pewności. Okazuje się, że w obliczu poniesienia strat respondenci chętniej podejmują ryzyko (które jest bardzo duże) – aż 92% wybiera większą stratę w warunkach mniejszego prawdopodobieństwa niż pewną stratę o niższej wysokości. Podobne badania przeprowadzono z różnymi kwotami wygranych/przegranych i różnymi prawdopodobieństwami – wyniki były zgodne:

•  mniejsza różnica w wygranej, to większa chęć ryzyka – 65% woli 4000 z szansą 0,20, 35% woli 3000 z szansą 25%,
•  większa różnica w wygranej, to mniejsza chęć ryzyka – 86% woli 3000 z szansą 0,90, 14% woli 6000 z szansą 0,45,
•  większa różnica w przegranej, to większa chęć ryzyka – 92% woli -6000 z szansą 0,45, 8% woli -3000 z szansą 90%.

W przypadku efektu pewności uczeni zauważyli, ze inwestorzy różnie postrzegają i reagują na przeciwstawne przedstawienia tego samego zjawiska.

Przykład 4a – Uczestnicy eksperymentu mieli za zadanie dokonać wyboru między dwoma loteriami. W loterii A uczestnik mógł z 80% prawdopodobieństwem wygrać 4000 lub z 20% prawdopodobieństwem nie wygrać nic. W loterii B uczestnik mógł liczyć na pewną wygraną w wysokości 3000. Większość z uczestników (80%) opowiedziało się za loterią B, czyli chęcią osiągnięcia zysku niższego ale pewnego.

Przykład 4b – Następnie ci sami respondenci zostali poddani kolejnemu badaniu. W tym przypadku musieli dokonać wyboru między udziałem w loterii C i w loterii D. W loterii C mogliby wygrać 4000 z 20% prawdopodobieństwem lub nie wygrać nic z 80% prawdopodobieństwem. W loterii D mogliby wygrać 3000 z 25% prawdopodobieństwem lub nie wygrać nic z 75% prawdopodobieństwem. W tym eksperymencie większość respondentów (65%) wybrała warunki loterii C. Wyraźnie widać pewną niekonsekwencję wyboru. Wybierając loterię B, respondenci opowiedzieli się za pewną wygraną, aczkolwiek niższą. Natomiast wybierając warunki loterii C, opowiedzieli się za opcją bardziej ryzykowną, aczkolwiek bardziej atrakcyjną.

Co z tego wynika dla naszych karier zawodowych i innych decyzji finansowych?

Po pierwsze, nie doceniamy własnych umiejętności w sytuacjach związanych z korzyściami. Zadowalamy się mniejszymi wygranymi bez ryzyka niż zaryzykowaniem dużej wygranej lub osiągnięciem wyniku zerowego. Wynik zerowy utożsamiamy z porażką, z przegraną – a jest to jedynie zachowanie obecnego stanu. W ten sposób większość osób postawiona przed wyborem „nowa firma z większą pensją lub obecna firma z mniejszą pensją” wybierze raczej obecną firmę.

Po drugie, przeceniamy własne szczęście w sytuacjach związanych ze stratami. Jest to powszechna sytuacja np. w grach hazardowych (poker, ruletka), gdzie amatorzy nie umieją pogodzić się z niską porażką po to, aby w kolejnym rozdaniu móc wejść wysoko. Minimalizacja strat przychodzi nam ciężko, choć jest ona ekonomicznie jedynym dopuszczalnym rozwiązaniem. W ten sposób wstrzymujemy się ze zmianą stanowiska, firmy lub branży, licząc na to że wszystko się jakoś ułoży, że kłopoty miną.

Inspiracją tekstu była książka „Finanse” Mariana Podstawki (red. nauk.) (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010). Książka jest dostępna w cenie ze zniżką w e-księgarni www.ksiegarnia.pwn.pl.

W książce znajdziesz wiele ciekawych informacji na temat finansów, pieniędzy, budżetu państwa, systemu ubezpieczeń, podanych w formie łatwej do zrozumienia formie.