Narzędzie pierwsze - język

Kodowanie informacji za pomocą języka pozwala na skuteczne jej przekazywanie innym oraz udoskonalanie. Jeśli jakaś istota nieposługująca się językiem rozwiąże problem, może się podzielić swym osiągnięciem z innymi jedynie za pomocą demonstracji. Istoty kulturowe z kolei mogą posługiwać się wyjaśnieniami oderwanymi od miejsca przeprowadzenia udanego rozwiązania. Dzięki temu np. Amerykanie mogą przeczytać o nowych wynalazkach w Japonii, po czym je zastosować. I odwrotnie.

Pytania coachingowe:
Jak często przekazujesz innym swoje pomysły na rozwiązania? Czy używana przez ciebie forma "opakowania" informacji pozwala na przekazanie jej osobom nieznajomym, a także na późniejsze poprawienie jej przez ciebie?

Narzędzie drugie - wspólne wartości

Wspólne wartości pozwalają nawiązać trwałe sojusze z innymi, bez obaw o oportunizm, zdradę czy zwykłe znudzenie. Wspólne wartości to też dobry argument w rozwiązywaniu sporów.

Na przykład: w serialu telewizyjnym "Rodzina Soprano" doszło do spotkania dwóch grup zawodowych przestępców. Jedna grupa miała pretensje do szefa drugiej, że nie chciał wynagrodzić ich za udział w podejrzanej transakcji na rynku nieruchomości. Używali rozsądnego argumentu, ponieważ transakcja doszła do skutku dzięki cynkowi od informatora, który był wspólną "własnością" obu rodzin. Początkowo szef drugiej grupy arogancko odmawiał pójścia na kompromis, co pewnie uszłoby mu na sucho - jego organizacja była silna i dobrze jej się wiodło. Jednak odwołanie się do wspólnych reguł sprawiło, że zmienił zdanie i obiecał podzielić się zyskiem.

Pytania coachingowe:
Czy argumentując korzystasz ze wspólnie podzielanych wartości, znaczeń, doświadczeń?

Narzędzie trzecie - szerokie rozumienie czasu

Większość zwierząt tkwi w czasie - żyją w teraźniejszości i mają minimalne możliwości zmiany swojego obecnego postępowania na podstawie doświadczeń z przeszłości czy też z myślą o przyszłości. Nawet tak pozornie wybiegające w przyszłość zachowanie jak gromadzenie żywności, nie wynika z rzeczywistego rozumienia przyszłych potrzeb. W pewnym badaniu małpy karmiono raz dziennie i do chwili posiłku zawsze zdążyły już porządnie zgłodnieć. Dawano im tyle pożywienia, by mogły najeść się do syta. Zwierzęta jadły ile chciały, zostawiając resztę pokarmu. Czasem nawet wdawały się w bójki, podczas których marnowały pełnowartościowe jedzenie, obrzucając się nim nawzajem. Byłoby lepiej, gdyby przechowały resztę pożywienia na czas przed następnym karmieniem, kiedy zgłodnieją. Nigdy jednak się tego nie nauczyły.

Równie nieskutecznie zwierzęta radzą z importowaniem przeszłości do teraźniejszości. Oczywiście, uczą się, ale głównie wtedy, gdy skutek następuje zaraz po określonym zachowaniu, tak że związek między nagrodą i karą jest oczywisty. W jednym ze słynnych badań szczury musiały wybierać między wskazówkami czarnymi i białymi i otrzymywały nagrodę za właściwe odpowiedzi. Gdy nagroda następowała natychmiast, uczyły się zadania dość łatwo i szybko. Ale gdy nagrodę opóźniono o zaledwie pięć sekund od dokonania wyboru, trzeba było kilkuset prób, żeby nauka okazała się skuteczna. Jeśli nagroda nadchodziła po dziesięciu sekundach, zwierzęta nie potrafiły się nauczyć zadania nawet po tysiącu prób. Widocznie szczury potrafią łączyć przeszłość z teraźniejszością tylko przez kilka sekund.

Ludzie natomiast potrafią używać rolnictwa, które jest niemożliwe bez długoterminowego planowania, idą na studia, oczekując efektów za kilka lat, wybierają partnerów, miejsce pracy, zawód, sposób spędzania wolnego czasu, myśląc o długoletnich korzyściach – owszem, czasem odnosimy też korzyści krótkoterminowe, jednak jesteśmy zwykle w stanie trochę poczekać.

Pytania coachingowe:
Czy tworzysz osobiste wnioski dotyczące przeszłych wydarzeń? Czy tworzysz osobiste plany dotyczące przyszłości?

Narzędzie czwarte - możliwości alternatywne

Ludzie potrafią wybiec myślami poza obecną rzeczywistość, nie tylko w przeszłość i przyszłość, ale także w sensie wyobrażenia sobie innych możliwych układów i okoliczności. Potrafią sobie wyobrazić jak zmieni się ich życie przez zmianę jego niektórych elementów.

Pytania coachingowe:
Czy zastanawiasz się jak wyglądałoby twoje życie z inną pracą, z innym sposobem życia, z innymi celami?
Czy planując, tworzysz kilka różnych ścieżek?

Narzędzie piąte - korzystanie z abstrakcyjnych struktur

Ludzie potrafią wykorzystywać wewnętrzną strukturę znaczenia do rozwiązywania problemów abstrakcyjnych. Najlepszym przykładem tego typu myślenia jest logiczne rozumowanie i obliczenia matematyczne. Tylko zwierzęta kulturowe potrafią się posługiwać rozumowaniem opartym na regułach językowych do rozwiązywania zadań algebraicznych. To samo dotyczy trygonometrii i rachunku, a taki rodzaj myślenia zdecydowanie poprawia możliwości człowieka w radzeniu sobie ze światem fizycznym (np. w architekturze) i społecznym (np. w gospodarce). Posługiwanie się zaawansowanymi stylami myślenia jest uzależnione od kultury, ponieważ do ich wypracowania trzeba było wielu ekspertów i pokoleń, a większość ludzi, którzy się nimi posługują, nauczyło się ich w szkole.

Pytania coachingowe:
Czy podczas analizy i planowania używasz narzędzi intelektualnych, teorii z wielu różnych dziedzin?

Narzędzie szóste - usprawnienia bezpośrednie i pośrednie

W średniowieczu armie wojskowe żyły z ziemi, czyli rabowały żywność w okolicy, w której się akurat znajdowały, bo inaczej czekał ich głód. Nowoczesne wojsko zatrudnia natomiast rozbudowany personel, który oblicza, ile żywności i innego zaopatrzenia potrzebne będzie każdego dnia oraz gdzie i jak je zdobyć.

Pionierem niektórych z tych nowatorskich rozwiązań były Prusy, niewielkie państwo w północnej Europie, otoczone większymi, potężniejszymi sąsiadami. Prusom potrzebna była przewaga, dzięki której stałyby się silniejsze. Tradycjonaliści z innych armii drwili, gdy pruscy oficerowie całymi dniami ślęczeli nad papierami. Ale gdy Prusacy kilka razy ich pokonali, zaczęli dostrzegać zalety planowania (np. posiadania odpowiedniej liczby ludzi, broni i żywności w tym samym miejscu o tej samej porze!) i w końcu wszyscy zaczęli naśladować metody Prusaków.

Pytania coachingowe:
Czy uważasz, że zawsze istnieje sposób wykonania jakiegoś działania lepszy niż ten którego aktualnie używasz? Od kogo możesz się go nauczyć?

Więcej ciekawych i inspirujących informacji o kulturze, sukcesie i życiu w ogóle znajdziesz w książce Zwierzę kulturowe" Roya F. Baumeistera (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011). Książka jest dostępna w cenie ze zniżką w e-księgarni www.ksiegarnia.pwn.pl