Pierwszym krokiem do zrozumienia organizacji pozarządowych jest ustalenie ich głównych celów. Można je odkryć, korzystając z prostej tabelki 2-na-2. Wymiar pierwszy tabelki to "konkretny rodzaj działalności". Wymiar drugi to "kto odnosi korzyści z działania". Wyróżniamy więc cztery główne typy organizacji pozarządowych:
a)  organizacje świadczące usługi nieczłonkom organizacji - np. Armia Zbawienia,
b)  organizacje świadczące usługi wyłącznie członkom organizacji - np. Anonimowi Alkoholicy,
c)  organizacje będące rzecznikami pewnej sprawy dotyczącej nieczłonków organizacji - np. Amnesty International,
d)  organizacje będące rzecznikami pewnej sprawy dotyczącej wyłącznie członków organizacji - np. branżowe stowarzyszenie handlowe, związek zawodowy w firmie.

Ogólny przebieg powstania organizacji pozarządowej jest następujący: w związku z działalnością firm prywatnych oraz instytucji rządowych i samorządowych powstają tzw. niepowodzenia rynkowe - produkty lub usługi skierowane do określonej grupy osób, a których świadczenie lub sprzedaż jest wysoce kosztowne lub nie przynosi oczekiwanego zysku. W pierwszym odruchu regulatorzy rynku i władza ustawodawcza próbują odpowiedzieć na niepowodzenie rynkowe, wprowadzając nowe przepisy np. nakazujące produkować w określony sposób lub przeznaczać część produkcji na określone cele. Ponieważ jednak regulacje prawne w żaden sposób nie zmieniają ekonomicznej opłacalności świadczenia usług lub sprzedaży towarów, zwykle producenci ignorują te przepisy (i płacą kary) lub też znajdują kruczki prawne by ominąć zapisane w prawie regulacje. W efekcie powstają tzw. niepowodzenia regulacyjne - przepisy które nie są respektowane lub egzekwowane. W tym momencie kończą się możliwości tradycyjnego rozwiązania problemu przez sektor firm prywatnych i sektor instytucji politycznych. Do gry mogą wejść osoby prywatne (poprzez dary indywidualne) i jeśli więcej osób wyrazi chęć współpracy - właśnie organizacje pozarządowe (stowarzyszenia, fundacje - poprzez stworzenie systemu rozwiązania problemu w dłuższym terminie).

Z faktu istnienia obu rodzajów niepowodzeń - rynkowych i regulacyjnych - wynika nadrzędny cel każdej organizacji pozarządowej: dbanie o moralne edukowanie społeczeństwa, biznesu i polityki w danej dziedzinie. Otóż firmy i instytucje mogą nie zdawać sobie sprawy z tego że istnieją te niepowodzenia, z tego jakie mają rozmiary, albo z tego jakie powodują efekty społeczne i ekonomiczne. Owszem, działalność organizacji powoduje zmniejszenie lub całkowitą eliminację problemu, ale jego źródło wciąż pozostaje niezmienione – i o tym nie można zapomnieć. Działalność organizacji nie oznacza że wszystko jest w porządku. Stąd też powołanie i funkcjonowanie organizacji pozarządowej powinno być ciągłym przypominaniem "hej, tu coś nie gra".

Ta rola organizacji pozarządowych wywodzi się z teorii moralnego rozumowania. Generalnie istnieje powszechna zgoda, że istnieją podstawowe zasady moralne, że poszanowanie prawa jest zasadą nienaruszalną, że ludzie mają wolny wybór, że ustalone umowy należy respektować. Dlatego też np. bez dłuższego namysłu zgadzamy się, że w warunkach wolnego rynku umowy o pracę są wzajemnym porozumieniem i trzeba ich przestrzegać zgodnie z literą prawa.

Jednak w szczególnych przypadkach, np. w wietnamskiej fabryce obuwia lub w polskiej fabryce sprzętu elektronicznego zlokalizowanego w rejonie wysokiego bezrobocia, pozorne warunki wolnego rynku w rzeczywistości mają z wolnym rynkiem niewiele wspólnego. Jeśli rząd uniemożliwia powstawanie związków zawodowych, jeśli w pobliżu nie ma innych poważnych źródeł zatrudnienia, to relacja pracodawca-pracownik nie jest równorzędna. Znaczną przewagę pod kątem siły przetargowej posiada pracodawca, który może zaproponować warunki niekorzystne dla pracownika. A jeśli praca to dla ludzi kwestia przeżycia, to zgodzą się oni na wiele. Regulatorzy niewiele mogą w tej sytuacji zrobić - chyba że otrzymają sygnał o nieprawidłowości. Taki sygnał - wzbudzający niepokój w związku z naruszeniem podstawowych zasad moralnych - stosują swoim istnieniem i działaniem organizacje pozarządowe.

Sfera moralna nie jest jedynie teoretycznym uzasadnieniem istnienia organizacji pozarządowych. To również potężna korzyść, jakiej organizacje pozarządowe udzielają firmom z którymi współpracują na zasadach partnerskich. Sfera moralna w tym przypadku przekształca się w "legitymizację" czyli reputację firmy postępującej zgodnie ze zbiorem norm i wartości dotyczących tego, co jest pożądane, właściwe lub odpowiednie. Legitymizacja to zasób firmy, można z niej korzystać i można nią zarządzać, ale firma jej nie posiada i jej nie kontroluje. Legitymizacja poprzez udaną współpracę ze swoim otoczeniem zewnętrznym jest przydzielana i odwoływana przez jednostki i organizacje tegoż otoczenia. Organizacja pozarządowa - która sama posiada reputację uczciwości, skuteczności i autentycznej troski o swoich klientów - może wzmocnić reputację firm. Oczywiście pod pewnymi, ściśle określonymi warunkami.

Aby do tej współpracy doszło i aby przedostać się do opinii publicznej, organizacje pozarządowe korzystają z wachlarza różnych działań. Ponieważ działają w obronie moralnego stanowiska, mają do dyspozycji wiele narzędzi: od prowadzenia lobbingu politycznego, stosowania pozwów sądowych, przez ulotki i akcje informacyjne, protesty, marsze, obywatelskie nieposłuszeństwo, aż do bezpośrednich działań hamujące działalność gospodarczą, niszczenie mienia oraz przemoc.

Wybór konkretnych działań zależy oczywiście od charakteru prezentowanego stanowiska, adekwatności w stosunku do zagrożenia, poprzednich doświadczeń z kontaktów ze sferą publiczną oraz prywatną, reputacją własną organizacji, a także od cech indywidualnych menedżerów organizacji pozarządowej. Na przykład - dziwnie wyglądałby protest nauczycieli zakończony starciami z policją, co często zdarza się podczas marszów stowarzyszeń górniczych.

Generalnie istnieją trzy strategie działania organizacji pozarządowych: strategia konwencjonalna, neutralna, radykalna. Strategia konwencjonalna nadaje się do egzekwowania istniejącego prawa i norm, jej celem jest osoba lub podmiot, a typowe działania korzystają z dominujących instytucji egzekwujących prawo (np. policji, sądów) i działają raczej w obszarze racjonalnych wezwań niż emocjonalnych wystąpień. Jeśli zadaniem organizacji pozarządowej jest niewielka zmiana instytucji/prawa lub ich nowa interpretacja, celem organizacji stają się wybrani przedstawiciele z danej branży, a działania odbywają się zarówno z wykorzystaniem prawa, jak i opinii publicznej poprzez media. Strategię radykalną uruchamia się, gdy celem jest zasadnicza zmiana w stosunku do problemu. Celem działań są wtedy symbole dominującej instytucji lub dominującego podejścia, zaś narzędzia korzystają z bezpośredniego antagonizmu, opartego na emocjach opinii publicznej.

Typowy przebieg rundy aktywności organizacji pozarządowych to: prowokacja, odpowiedź firmy, konsekwencje. Prowokacje to narzędzia opisane wcześniej, które mają na celu zwrócić uwagę firmy oraz społeczeństwa na problem. Rodzaj prowokacji wynika z cech firmy, jej zachowania w mediach oraz w praktyce biznesowej, kontekstu instytucjonalnego (m.in. podejmowanych przez regulatorów prób rozwiązania problemu) oraz kontekstu społecznego (m.in. oczekiwań społecznych). Po przeprowadzeniu prowokacji następuje odpowiedź firmy oraz reakcja mediów, instytucji publicznych oraz samych obywateli. Odpowiedzi te powodują określone konsekwencje - podjęcie lub niepodjęcie działań naprawczych w stosunku do problemu, działań medialnych w stosunku do organizacji pozarządowej, innych działań, a także dalszy sposób postępowania organizacji pozarządowej (np. kolejne prowokacje).

Jeśli zaciekawiła cię tematyka ich funkcjonowania i skuteczności, więcej informacji znajdziesz w książce "Organizacje pozarządowe a korporacje" Michaela Yazijiego i Jonathana Doha (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011). Książka jest dostępna w cenie ze zniżką w e-księgarni www.ksiegarnia.pwn.pl