Stosownie do tego przepisu „Rozporządzenie udziałem albo akcją dokonane przed wpisem spółki kapitałowej do rejestru albo przed zarejestrowaniem podwyższenia kapitału zakładowego jest nieważne”.

Zakres czasowy art. 16 k.s.h

Spółki kapitałowe (spółka z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółka akcyjna) powstają z chwilą wpisu do rejestru przedsiębiorców. Z chwilą wpisu do rejestru kształtują się ostatecznie prawa i obowiązki wspólników i akcjonariuszy Spółki istniejące w postaci akcji lub udziałów. Przed wpisem do rejestru prawa te istnieją zasadniczo w formie tzw. ekspektatywy, jednakże szersze objaśnienie tego zagadnienia to odrębny temat przekraczający ramy niniejszego artykułu. 

Podwyższenie kapitału zakładowego spółki zasadniczo wiąże się ze zmianą umowy spółki lub statutu, która do swojej skuteczności wymaga konstytutywnego wpisu do rejestru przedsiębiorców (por. art. 255 par. 1 k.s.h. oraz 262 par. 4 k.s.h. w odniesieniu do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, oraz art. 430 par. 1 k.s.h i 441 par. 4 k.s.h. w odniesieniu do spółki akcyjnej).

W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością kodeks spółek handlowych przewiduje również tryb podwyższania kapitału zakładowego bez zmiany umowy spółki (art. 257 k.s.h). Jednak także i w tym wypadku podwyższenie kapitału zakładowego następuje z chwilą wpisu do rejestru przedsiębiorców, o czym wprost stanowi art. 262 par. 4 k.s.h.

W związku z powyższym zakaz rozporządzania akcją  lub udziałem, o którym mowa w par. 16 k.s.h dotyczy następujących okresów czasowych:
 
a)udziałów (akcji) w czasie od zawiązania spółki do chwili wpisu jej do rejestru przedsiębiorców, 
b)udziałów (akcji) w podwyższonym kapitale zakładowym spółki od podjęcia stosownych uchwał o podwyższeniu kapitału do chwili zarejestrowania podwyższenia kapitału zakładowego.

Zakres przedmiotowy

Art. 16 k.s.h zakazuje rozporządzenia akcjami (udziałami) we wskazanych w nim okresie.
Pojęcie „rozporządzenia” nie jest wprost zdefiniowane w kodeksie spółek handlowych, jednakże zgodnie z powszechnymi wypowiedziami doktryny, należy je rozumieć stosownie do art. 57 par. 1 kodeksu cywilnego jako przeniesienie, obciążenie, zmiana  lub zniesienia prawa. 

Spośród powyżej wskazanych czynności, największe praktyczne znaczenie ma przeniesienie i obciążenie prawa.

Art. 16 k.s.h. przewiduje zatem zakaz bezwzględny czynności rozporządzających polegających na przeniesieniu tego prawa na inną osobę. Z uwagi na to, że w systemie prawa cywilnego rozróżnia się czynności o skutku:
a)zobowiązującym,
b)rozporządzającym, 
c)podwójnym skutku zobowiązująco - rozporządzającym (w praktyce największe znaczenie mają właśnie te czynności)
- zakresem zakazu rozporządzenia, o którym mowa w par. 16 k.s.h. są objęte czynności o których mowa w pkt b i c.

Natomiast art. 16 nie zakazuje dokonywania czynności o charakterze wyłącznie zobowiązującym (pkt a), które polegają na zobowiązaniu do rozporządzenia udziałem (akcją) po wpisie do rejestru przedsiębiorców.

W doktrynie wyrażono również pogląd, że zakaz o którym mowa w art. 16 k.s.h obejmuje również „czynności zobowiązująco- rozporządzające a więc umowy podwójnym skutku - zobowiązującym i rozporządzającym, także zawarte pod warunkiem zawieszającym co do nastąpienia rejestracji (spółki lub podwyższenia kapitału zakładowego). Wynika to z charakteru umów zobowiązująco-rozporządzających jako umów o skutku także rozporządzającym” (tak: Szajkowski, Tarska  Kodeks spółek handlowych. Komentarz do art. 1-150 KSH prof. dr hab. Stanisław Sołtysiński, prof. dr hab. Andrzej Szajkowski, prof. dr hab. Andrzej Szumański, prof. dr hab. Janusz Szwaja, Rok wydania: 2006,  Wydawnictwo: C.H.Beck, Wydanie: 2, uw. 30-39 do art. 16).

Odnośnie tego ostatniego stanowiska można wyrazić wątpliwość, gdyż stosownie do art. 89 k.c. zastrzeżenie warunku zawieszającego polegającego na rejestracji spółki lub podwyższenia kapitału zakładowego powoduje, że z chwilą zawarcia umowy nie powstaje skutek zobowiązująco- rozporządzający (lub rozporządzający), a więc nie dochodzi do rozporządzenia udziałem i akcją.  Stosownie do art. 90 k.c.  ziszczenie się warunku nie ma mocy wstecznej, chyba że inaczej zastrzeżono, a więc zasadniczo (w braku innego postanowienia umowy) skutek umowy ograniczonej warunkiem zawieszającym uzależniony jest od uprzedniej rejestracji spółki lub podwyższenia kapitału zakładowego. W związku z powyższym wątpliwe jest czy rozporządzenie akcją (udziałem) ograniczone warunkiem zawieszającym, jest niezgodne z art. 16 k.s.h.

Odnośnie obciążenia udziału w doktrynie wskazuje się, że obciążenie można rozumieć szeroko lub wąsko.

W znaczeniu wąskim chodzi o obciążenie polegające na ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego na udziale (akcji) skutecznego erga omnes - czyli np. ustanowienie zastawu lub prawa użytkowania.  
Z kolei w  znaczeniu szerokim obciążenie rozumiane jest także jako ustanowienie prawa o charakterze względnym (czyli obligacyjnym) to jest np. ustanowienie takiego prawa jak najem lub dzierżawa.

W doktrynie prawa handlowego sformułowano głosy, które uznają, że zakresem art. 16 k.s.h. objęte jest szerokie rozumienie pojęcia „obciążenie”.  – tak. Szajkowski, Tarska, j.w., M. Rodzynkiewicz, Kodeks Spółek Handlowych, Komentarz, Warszawa 2005.


Na zakończenie zwrócić należy jeszcze uwagę na to, że art. 16 kodeksu spółek handlowych nie stoi na przeszkodzie dokonywaniu zmian podmiotowych w strukturze wspólników. Zmiany te muszą jednak następować w trybie zmiany umowy spółki lub statutu (tak. Szajkowski, Tarska, j.w.).


Autor:  Radca Prawny Krzysztof Kohut