W związku należy zadać sobie kilka pytań:
(1) Kto pisze?
(2) Do kogo pisze?
(3) Po co pisze?
(4) W jakich okolicznościach?

W przypadku niektórych tekstów, odpowiedzi na te pytania są oczywiste.

Dla szkolnego wypracowania:
(1) uczeń lub student
(2) do nauczyciela
(3) aby pokazać swą wiedzę i uzyskać dobrą ocenę
(4) jest to część pracy nauczyciela, zwykle wykonywana wieczorami, odczuwana jako bezpłatna, nauczyciel zwykle sprawdza więcej niż jedną pracę.

Z takiej prostej analizy wynika, że wypracowania powinny być pisane zgodnie z wymaganiami nauczyciela i powinny być dość proste do czytania.

W przypadku tekstów tworzonych na potrzeby biznesu (teksty reklam, oferty sprzedażowe, raporty projektowe) odpowiedzi nie są tak oczywiste. Kilka poniższych wskazówek pomoże ci tworzyć bardziej skuteczne teksty.

KTO PISZE

Nadawca-autor jest zawsze obecny w tworzonym przez siebie tekście. Obecny poprzez sposób ujęcia tematu i sposób jego rozwijania, poprzez język i styl, dobór wyrazów i argumentów.

Przede wszystkim należy zdecydować w jakiej roli występujesz jako autor. Czy masz być sprawozdawcą, mniej lub bardziej obiektywnym opowiadaczem historii, referentem cudzych myśli? Czy masz być ekspertem: wykładowcą, doradcą, specjalistą? Czy może szarym człowiekiem, przedstawicielem pewnej grupy? Czy stawiasz się na równi z czytelnikiem, czy może jesteś ponad nim (np. posiadasz informacje, których on nie ma lub ich potrzebuje).

Wybór swojej roli bezpośrednio wpływa na poziom wiarygodności siebie jako twórcy i nadawcy. Ludzie mają tendencję do oceniania informacji na podstawie oceny twórcy - ktoś kto zdaje się być ekspertem jest za takiego uważany, choćby mówił banalne prawdy. Tymczasem student mówiący mądre rzeczy jest przede wszystkim studentem.

Kolejna kwestia do rozstrzygnięcia przez autora to stopień ujawnienia w tekście własnych poglądów, opinii i przekonań. Decyzja w tym zakresie zależy przede wszystkim od gatunku tekstu. Esej bardziej pozwala na odsłonięcie się autora niż artykuł naukowy, felieton - bardziej niż reportaż problemowy, komentarz - bardziej niż sprawozdanie. Nawet reklama może być tworzona jako "my, Firma, uważamy, że" lub jako "8 na 10 kobiet...".

DO KOGO

Tekst nie jest monologiem. To ukryty dialog z czytelnikiem, którego trzeba do czytania zaprosić i zainteresować - by nie przerwał czytania aż do przewidzianego końca tekstu.

Odbiorca tekstu czasem jest bardzo dobrze znany - piszemy np. do znajomych na blogu. Jednak zwykle odbiorcy nie są dobrze znani z imienia, nazwiska, wykształcenia i przyzwyczajeń. Dlatego trzeba sobie zaprojektować czytelnika - wybrać kilka charakterystycznych cech i pod nie przygotować tekst.

Najczęściej wybiera się następujące cechy:
(1) wiedzę czytelników - ogólną o życiu i świecie oraz specjalistyczną o poruszanym temacie,
(2) zakres kompetencji językowej odbiorcy - a zwłaszcza jakie słowa zna i rozumie,
(3) zainteresowania czytelników i ich poglądy - do których można się odwołać, tworząc płaszczyznę porozumienia,
(4) stosunek odbiorców do omawianego tematu - czy są nim zainteresowani, czy też trzeba przyciągnąć ich uwagę? Czy są nastawieni przychylnie, obojętnie, czy wrogo? Jakie mogą być ich oczekiwania względem tematu, jakie pytania mogliby zadawać, jakie wątpliwości mogą mieć?

Wyobrażanie sobie czytelników nie oznacza utożsamienia się z nimi. Autor nie musi być całkowicie poddany oczekiwaniom czytelników. To jest przywilej autora. Należy jednak w pewnym zakresie uwzględnić ich oczekiwania, aby tekst przyniósł im korzyść. W przeciwnym razie możemy ich do siebie zrazić tak, że przy kolejnym tekście od razu odrzucą zaproszenie do lektury.

PO CO

Po pierwsze, można pisać aby kogoś o czymś poinformować, by wzbogacić wiedzę odbiorcy.

Po drugie, można kogoś do czegoś przekonać: przyjęcia określonego sposobu widzenia, myślenia lub działania.

Po trzecie, można wywołać emocje: zabawić, wzruszyć, zachwycić pięknem słowa.

Przyjęty cel powinien być jednoznacznie zakomunikowany czytelnikowi jak najwcześniej się da - nawet w tytule tekstu. Nie powinien też zmieniać się w trakcie tekstu.

W JAKICH OKOLICZNOŚCIACH

Akt komunikacji pisanej składa się z dwóch całkowicie oddzielnych faz: w innym miejscu i czasie odbywa się konstruowanie tekstu przez autora, w innym - jego odbiór przez czytelnika. Miejsca i czasu odbioru tekstu nie da się do końca przewidzieć, co nastręcza wielu trudności autorowi. Dziennikarz tworzy ważny i wymagający refleksji reportaż problemowy, ale czytelnik przegląda go, stojąc w zatłoczonym tramwaju. Na ile zatem autor powinien dopasować trudność tekstu?

Kontekst komunikacyjny to także kontekst kulturowy, czyli właściwy danej grupie ludzi świat pojęć, znaczeń i wartości, symboli i stereotypów, obyczajów i scenariuszy zachowań. Autor tekstu może zakładać, że pisze do osób z tego samego kręgu kultury, ale w rzeczywistości może trafić do zupełnie innego kręgu. Za jaskrawy przykład tej rozbieżności niech posłuży naukowiec tworzący tekst w tygodniku czytanym przez pracowników fizycznych. Takie pojęcia jak sukces, rozwój czy nawet dobro grupy są inaczej rozumiane przez naukowca (który może przekładać dobro grupy nad dobro jednostki) i inaczej przez pracownika-czytelnika (który stawia swoje dobro nad dobrem grupy).

Opisane cztery pytania dotyczące tekstu pomogą ci przygotować tekst zgodny z twoimi celami oraz będący łatwy w odbiorze dla czytelników.

Więcej wskazówek przydatnych podczas tworzenia tekstów pisanych, rozwijających sposób myślenia o sobie, o swojej wiedzy i o narzędziach jej przekazywania, znajdziesz w książce "Jak dobrze pisać. Od myśli do tekstu" Jolanty Maćkiewicz (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011)). Książka jest dostępna w cenie ze zniżką w e-księgarni www.ksiegarnia.pwn.pl