Przepis ten odnosi się do „funkcjonariuszy” spółek kapitałowych - to jest spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółki akcyjnej. Ustawodawca wprowadził powyższy przepis w celu ochrony majątku spółki. W doktrynie prawa handlowego wskazuje się, że osoby wskazane w art. 15 k.s.h. z racji pełnionej funkcji i posiadanych informacji mają ułatwioną możliwość zawierania ze spółką umów, które mogą prowadzić do uszczuplenia majątku spółki, a więc tym samym do uszczuplenia majątku jej wspólników czy też akcjonariuszy. Jednym z rozwiązań przewidzianym przez kodeks spółek handlowych, które może zapobiec potencjalnie negatywnym skutkom tego typu umów, jest poddanie ich zawierania kontroli wspólników i akcjonariuszy spółki  właśnie w trybie art. 15 kodeksu spółek handlowych.

Zakres podmiotowy. 

Od strony przedmiotowej art. 15 par. 1 k.s.h. dotyczy  tzw. „funkcjonariuszy” spółki to jest:

·członków zarządu
·członków rady nadzorczej
·komisji rewizyjnej
·prokurentów
·likwidatorów. 

Ograniczenia powyższe dotyczą urzędujących funkcjonariuszy spółki.

Zakres przedmiotowy

Przedmiotowy zakres powyższego przepisu dotyczy umów kredytu, pożyczki, poręczenia lub innej podobnej umowy. Kategoria „innej podobnej umowy” nie przez kodeks spółek handlowych jasno zdefiniowana. W związku z powyższym mogą pojawić się wątpliwości co do tego czy dana umowa ma charakter „umowy podobnej” do umowy kredytu, pożyczki poręczenia. Wątpliwości te mogą się pogłębić z uwagi na fakt, iż w grę wchodzić mogą zarówno umowy nazwane jak i nienazwane (mieszane). W związku z powyższym w doktrynie formułuje się poglądy, że za „podobne” umowy należy uznać te umowy które:
 
·mogą polegać na transferze środków spółki do majątku tych osób lub na ich rzecz
·polegają na zabezpieczeniu zobowiązań funkcjonariuszy spółki wobec osób trzecich
·umowy w których dany funkcjonariusz spółki jest potraktowany w sposób uprzywilejowany względem spółki (np. gdy  jego świadczenie wzajemne wynikające z umowy ma mniejszą wartość od świadczenia spółki)
 
Wskazuje się w szczególności, że umową która może podlegać rygorom art. 15 kodeksu spółek handlowych jest umowa darowizny  (por. :   Szajkowski/Tarska w Kodeks spółek handlowych. Komentarz do art. 1-150 KSH, prof. dr hab. Stanisław Sołtysiński,  prof. dr hab. Andrzej Szajkowski, prof. dr hab. Andrzej Szumański, prof. dr hab. Janusz Szwaja, Rok wydania: 2006,  Wydawnictwo: C.H. Beck Wydanie: 2, uw. do art. 15, M. Rodzynkiewicz Kodeks Spółek Handlowych, Komentarz,  Warszawa 2005, uw. do art. 15 k.s.h.

 W związku z powyższym przy rozpatrywaniu czy dana umowa ma charakter „umowy podobnej” należy kierować się wykładnią celowościową w.w. przepisu. Przepis ten ma charakter ochronny (a więc w pewnym sensie restrykcyjny) to jednak z drugiej strony nie można go interpretować zbyt szeroko. Biorąc pod uwagę sankcje jakie grożą za jego naruszenie (zob. niżej)  należy w każdym przypadku danej umowy dokładnie badać czy może ona mieć charakter „umowy podobnej” do umowy kredytu, pożyczki lub poręczenia.

Przepis art. 15 k.s.h. obejmuje każdą sytuację w której stroną  umowy jest funkcjonariusz spółki . Jakkolwiek w większości przypadków, o którym mowa w art. 15 k.s.h. chodzić  będzie o sytuację gdy funkcjonariusz spółki jest np. pożyczkobiorcą, kredytobiorcą, obdarowanym z  tytułu  danej umowy  - to  jego dyspozycją należy również objąć sytuację odwrotną tj. np. gdy spółka jest pożyczkobiorcą, kredytobiorcą. Także w tym układzie może dochodzić do uszczuplenia majątku spółki (np. poprzez zastrzeżenie na rzecz funkcjonariusza spółki wyższych niż „rynkowe” odsetek od udzielonej spółce pożyczki).

Ustawodawca objął działaniem w.w. przepisu również sytuację, gdy dana umowa jest zawarta „na rzecz” funkcjonariusza spółki. W doktrynie przyjmuje się, że może tu chodzić o sytuację taką gdzie dany funkcjonariusz nie jest bezpośrednio stroną danej umowy, ale jest ona zawarta na jego rzecz (np. poręczenie przez spółkę kredytu udzielonego przez bank członkowi zarządu).


Umowy ze spółką zależną.

Stosownie do art. 15 § 2 k.s.h. zawarcie przez spółkę zależną umowy wymienionej w § 1 z członkiem zarządu, prokurentem lub likwidatorem spółki dominującej wymaga zgody zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia spółki dominującej. Do wyrażenia zgody i skutków braku zgody stosuje się przepisy art. 17 § 1 i 2

Z powyższego przepisu wynika, iż zawarcia umowy, o której mowa w art. 15 par. 1 k.s.h. (umowy kredytu, pożyczki, poręczenia lub innej podobnej) przez funkcjonariusza spółki dominującej ze spółką zależną wymaga zgody zgromadzenia wspólników lub walnego zgromadzenia spółki dominującej. Trzeba jednak zwrócić uwagę na to że zakres przedmiotowy art. 15 par. 2 k.s.h. jest węższy niż art. 15 par. 1 k.s.h. gdyż funkcjonariuszem spółki dominującej w rozumieniu art. 15 par. 2 k.s.h. jest jedynie członek, zarządu, prokurent lub likwidator spółki dominującej.

Powyższy przepis ma za zadanie umożliwienie kontroli umów zawieranych przez funkcjonariuszy spółki dominującej ze spółką zależną. Definicja spółki dominującej (i pośrednio spółki zależnej) zawarta jest w art. 4 par. pkt 4 k.s.h. Ustawodawca wprowadził powyższe ograniczenie z uwagi na fakt, iż z reguły członkowie zarządu spółki dominującej mogą wywoływać zasadniczy wpływ na decyzję spółki zależnej, a więc istnieje ryzyko zawarcia niekorzystnych umów ze szkodą dla majątku spółki zależnej.  Zwrócić przy tym należy uwagę, że szkoda wyrządzona spółce zależnej w wyniku zawarcia umowy przewidującej nadmierne uprzywilejowania funkcjonariusza spółki dominującej – dotyczy także spółki dominującej, gdyż to w jej majątku znajdują się udziały (akcje) spółki zależnej.


Sankcje za naruszenie art. 15 k.s.h.

W razie naruszenia art. 15 par. 1 k.sh. (brak uzyskania zgody zgromadzenia wspólników lub walnego zgromadzenie) znajduje zastosowanie art. 17 par. 1 i 2 kodeksu spółek handlowych, przewidujący bezwzględna nieważność zawartej umowy (art. 17 par. 1 k.s.h.), z ewentualną możliwością udzielenia takiej zgody terminie do 2 miesięcy od dnia złożenia oświadczenia przez spółkę.

W razie naruszenia art. 15 par. 2 k.s.h. przepis ten stanowi, iż do wyrażenia zgody i skutków braku zgody stosuje się przepisy art. 17 § 1 i 2 k.s.h. a więc skutki naruszenia art. 15 par. 2 k.s.h. kształtują się analogicznie jak w wypadku naruszenia art. 15 par. 1 k.s.h.
Szerzej na temat art. 17 k.s.h. zob. Krzysztof Kohut, Konieczność uzyskania zgody zgromadzenia wspólników, walnego zgromadzenia lub rady nadzorczej na dokonanie czynności prawne, publikacja: www.karieramanagera.pl

Autor:  Radca prawny Krzysztof Kohut